Archive for the ‘भारत सावित्री’ Tag

જીવન દૃષ્ટિ – ભોગો

આજે પ્રસ્તુત લેખમાં જીવનમાં આપણે ભોગ અને તૃષ્ણાને જે  પ્રધાનતા આપીએ છીએ તે તરફ દ્રષ્ટિ કરાવું છું

મહાન વિચેચક  ભર્તુહરિએ કહે છે  કે

भोगा न भुक्ताः वयमेव भुक्ता: तपो न तप्तं व्यमेव तप्ताः
कालो न यातो वयमेव यातास्तृष्णा न जीर्णा व्यमेव जीर्णाः

“આપણે ભોગો નથી ભોગવતા, પણ આપણે જ ભોગવાઈ જઈએ છે. આપણી ઈચ્છાઓ કયારે જીર્ણ નથી થતી , પણ આપણે જીર્ણ થઇ જઈએ છે. કાળ પસાર નથી થઇ રહ્યો, આપણે કાળમાંથી પસાર  થઇએ છીએ.”

( Its not worldly pleasures being exploited; we are being exploited by it. Its not our wishes are worn; we are being worn out. Its not time that passes, its people who passed through time time.)

જે  મન-પસંદ વાનગી આપણે આજે ખાઈએ છીએ, જે મનોરંજન આજે કરીએ છીએ, તે ભોગો વધતા જ  રહેશે અને તેને મેળવવાના નવા સાધન પણ હર-હંમેશ વધતા જ  રહેશે. પણ તેનો અંત કયારે નહિ આવે. આપણી ઉમર વધતી જશે પણ આ ઈચ્છાઓનો અંત નથી આવતો.  વિચારવાની વાત એ છે કે અ બધા ક્ષણિક  જિહ્વાના ભોગ  કે વિષયોના સુખ છે.

  • જે સમોસા , પિઝ્ઝા કે ગુલાબ જાંબુ  આપણે પાંચ વર્ષો પહેલા ખાધા હતા તેનો સ્વાદ આજ લાગી નથી રહેતો.
  • જે મોંઘામાનું અત્તર (perfume)  આપણે પાંચ દિવસ પહેલા લગાવીએ છીએ તેની સુંગધ આજ લાગી કાયમ નથી રહેતી.
  • જે ચલચિત્ર (movie) ગઈ કાલે જોઈએ છીએ તે દરરોજ જોવાથી એનો આનંદ, પહેલીવાર જોવા જેટલો નથી આવતો.

અંતમાં તો આ ભોગ-વિલાસ છુટ્વાના છે. ૨૫ વર્ષે જે ગુલાબજાંબુ અને સમોસા  પ્રેમથી દબાવીને ખાઈએ છીએ , તે ૬૫ વર્ષે શરીરની અનેક ઉપાધિઓને કારણે એ પકવાન માફક નહિ આવે.

સૌભરિ મુની  કહે છે:

मनोरथानां न समाप्तिरस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः ।
पूर्णैषु पूर्णैषु मनोरथानामुप्तत्तयस्सन्ति पुनर्नवानाम् ||  ११६

सौभरि  (श्रीविष्णुपुराण – चतुर्थ अंश – अध्याय २)

(આ  મનોરથોનો  હજારો લાખો વર્ષો સુધી સમાપ્તિ થઇ નહિ શકે. એમાં જો થોડી પણ પૂર્ણ થાય તો તેની જગાએ અનેક નવા કામના ઉગી નીકળે છે.)

જેમ જેમ ઉમર વધતી જશે  તેમ તેમ નવા પ્રકારનાં મોજશોખ તેની જગ્યા લેશે પણ એ આદતો છુટતી નથી.તે જ પ્રમાણે રોજ એક નવી ઈચ્છા પ્રગટ થયા કરે છે. આજે નવી ઘડિયાળ જોઈએ છે, કાલે નવી ગાડી જોઈએ છે,અને ત્યાર બાદ નવું ઘર જોઈએ છે, પછી ઘરમાં વસાવવા નવી વસ્તુ જોઈએ છે. આ દરેક વસ્તુને જીવન જરૂરીયાતો માનીને મનુષ્ય તેને મેળવવા સતત પ્રયત્નો કરે છે અને આ ઉદ્યમથી તે પોતાના વર્તમાન સંજોગોને અનુકુળ બનાવે છે અને આ દરેક વસ્તુ વસાવે છે. છતાં એક પછી એક ઈચ્છાઓ તો વધતી રહે છે, થોડી જ પૂરી થાય છે પણ ઘણી ખરી અધુરી રહી જાય છે અને અંતમાં  આપણું જીવન પૂરું થઇ જાય છે. પણ આ ભોગ , તૃષ્ણા જીવનમાં બીજા અનેક દુ:ખ , સંકટ અને ઉપાધિ લાવે છે.

ઉદાહરણ તરીકે એક ગરીબ માણસ જેમ તેમ કરી  મહિને ૫૦૦૦ રૂપિયામાં ગુજરાન કરતો હતો જો  તે  જ માણસને મહિને પાંચ લાખ મેળવવા પ્રયત્નો કરે છે અને જો મળી જાય કે મળતાં થાય ત્યારે તેના જીવનમાં  એક ધરતીકંપ આવે છે. કયારેક તે પાંચ રૂપિયાનું વડાપાવ ખાઈને ખુશ હતો આજે તે ૫૦૦ રૂપિયાની થાળી ખાઈને અપચાની બુમ મારે છે.  કયારેક  તે ૧૦ x ૧૦ ની સાંકડી ઓરડીમાં બીજા પાંચ લોકો સાથે એક પંખા  નીચે ચટાઈ પર ઘસઘસાટ સુતો હતો. આજે પોતાના આલીશાન બંગલામાં , એર-કન્ડીશન રૂમમાં , મુલાયમ ગાદી ઉપર ઊંઘની ગોળી લીધા વગર શાંતીથી આરામ કરી શકતો નથી. કયારેક  પાંચ રૂપિયાનો શેરડીનો રસ મહિનામાં  એક વખત પીવાનો મોજ-શોખ હતો તે રોજની હજાર રૂપિયાની વિદેશી દારૂ  ઢીચવાનું  વ્યસન બને છે. આમ  જીવનમાં શાંતી મહાપ્રસ્થાન કરે છે અને ચિન્તા સ્થાન જમાવે છે. સંતોષનો નાશ થાય છે અને વ્યસન પાદુર્ભાવ થાય છે.

અંતમાં  સૌભરિ મુની કહે છે:

आमृत्युतो नैव मनोरथानामन्तोऽस्ति विज्ञातमिदं मयाद्य ।
मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसंगि ॥११९॥

सौभरि  (श्रीविष्णुपुराण – चतुर्थ अंश – अध्याय २)

હવે મને સમજમાં આવ્યું છે કે મૃત્યુ પર્યંત મનુષ્યની કામનાઓનો અંત નથી આવતો અને જેના ચિત્તમાં કોઈ પણ કામના આસક્ત હોય છે તેને પરમાર્થ કયારે પ્રાપ્ત થતો નથી.

ભાગવતમાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના પૂર્વજ યયાતિની એક કથા આવે છે. રાજા યયાતિએ પોતના નાના પુત્ર પુરુ પાસેથી એના યૌવનને પ્રાપ્ત કરી ,હજારો વર્ષો  સુધી આલોક અને પરલોકના અનેક ભોગ ભોગવ્યા પરંતુ તેને સંતોષ ના થયો. છેવટે તેના અંતરઆકાશમાં જ્ઞાનનો વિવેકરૂપી સૂર્યોદય થયો જે નીચેના શ્લોકમાં વ્યક્ત કર્યો છે.

न काम: कामभोगानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवत्मै व भूय एवाभिवर्धते ॥

ઈન્દ્રિયોની વિશાળ વાસનાભૂખને શાંત કરી શકાય એમ છે જ નહિ. એની લાલસા વધતી જાય છે. એટલે એનો ત્યાગ કરવો એ જ ઉત્તમ છે. કામનાઓના ઉપભોગથી શાંતિ મળતી નથી, પરંતુ અગ્નિમાં ઘી હોમવાથી અગ્નિ વધતો જ જાય છે, તેમ કામના વધતી જાય છે.  જયારે આ જંજાળમાંથી  નિવૃત્ત થશો ત્યારે તેને પરમ સુખ પ્રાપ્ત થશે .

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात्तृष्णां परित्यजेत|| २४ ||

–શ્રી વિષ્ણુ પુરાણ , અંશ ૪, અધ્યાય ૧૦

અર્થાત: સમસ્ત પૃથ્વી પર જેટલું ધન , ધાન્ય , સુવર્ણ ,  પશુ અને સ્ત્રી છે તે માત્ર એક મનુષ્યના ભોગવવા માટે નથી અને કયારેય પર્યાપ્ત પણ નથી , આથી આવી તૃષ્ણાનો સર્વથા ત્યાગ કરવો  જોઈએ.

તમે કરોડો કમાવ , એનાથી લાખ ઘણું ભોગવો , અને હજાર ઘણું સંગ્રહ કરો , તો પણ ક્યારે એ વિચાર અને વસ્તુઓનો વધુ મેળવવાનો  અંત નહીં આવે. જો મનથી એનો ત્યાગ કરશો તો જ સંતોષ પ્રાપ્ત થશે.

ગરુડ પુરાણમાં  ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે.

तृष्णया चाभिभूवस्तु नरकं प्रतिपद्यते  |
तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्त् स्वर्गवासं   लभन्ति ते || १५ || १२ अध्याय

અર્થાત : તૃષ્ણાથી જે મનુષ્ય પરાજિત થાય છે તે નરકમાં જાય છે  તૃષ્ણાથી જે મનુષ્ય મુક્ત થાય છે તેને ઉત્તમ લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.

મહાભારતના અરણ્ય પર્વમાં શૌનક ઋષિ ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને ત્યાં સુધી કહે છે કે:

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम्।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ।। २ ||

અર્થાત: તૃષ્ણા સર્વ પાપોનું મૂળ છે. સર્વ ઉદ્વેગની (દુ:ખ) જનની છે. અધર્મથી પૂર્ણ  અને ભયંકર છે.

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः।

અર્થાત: મૂર્ખો તેનો કયારેય ત્યાગ નથી કરી શકતા અને વૃદ્ધા અવસ્થામાં પણ આ તૃષ્ણાઓ કયારેય વૃદ્ધ નથી થતી.

છેવટે સત્ય  એ  છે કે હું , મારા પિતા કે મારા પૂર્વજો કોઈ ચોક્કસ વાર ,દિવસ, મહિના અને સાલમાં જન્મ લીધો અને એવી જ કોઈ ચોક્કસ  વાર ,દિવસ, મહિના અને સાલમાં મરણ પામ્યા કે પામશે અને એવીજ કોઈ બે સમયની તારીખ વચ્ચે દરેક મનુષ્ય પસાર  થશે.

મહાભારતમાં “ભારત સાવિત્રી”માં સંજય કહે છે

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च |
संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे || ८७ ||  — भारत सावित्री

મનુષ્યે આ જગતમાં હજારો માતા-પિતા , અને સેંકડો સ્ત્રી-પુત્ર સાથે સંયોગ અને વિયોગ અનુભવ કરી ચુક્યા છે , કરે છે અને કરતા રહેશે.

આપણામાંથી બહુ થોડાને આપણી સાત પેઢીઓ યાદ હશે પણ તેઓ કેવી રીતે જીવ્યા હતા તે કોઈને જ ખબર નહિ હોય. તે જ પ્રમાણે આજથી સો વર્ષ પછી આપણી નવી પેઢીઓને ખબર નહિ હોય કે પડી પણ નહિ હોય કે આપણે આપણું જીવન કેવી રીતે ગાળ્યું હતું. તેમ છતાં આ પસાર થતાં કાળમાં આપણી અનેક આશાઓ , ઈચ્છાઓ , મોજ-શોખ તૃપ્ત થતાં નથી અને ફરી એક નવા જન્મમાં પૂરું કરવાની કોશિશ કરતા રહીએ છીએ.

આથી સંતો કહે છે કે “संतोषः परमं सुखम् ” સંતોષ એ પરમ સુખનું સાધન છે. નિયમ એવો લેવો  કે નવી તૃષ્ણા ઉભી ના થાય . નવા કર્મોના બંધન ઉભા ના થાય. જૂનાં કર્મનો ક્ષય કરો તો જ આપણું મન આ વિષયોથી અલિપ્ત થશે. ભગવાન પ્રત્યે ભાવ થશે. અંતરમાં ભક્તિ પ્રગટ થશે. જીવનમાં નિર્લેપતા આવશે અને સંસારના મોહનો નાશ થશે. ધીમે ધીમે દરેક બાહ્ય વૃત્તિઓથી  મન નિવૃત્ત થાય છે અને અંત:કરણમાં  જ્ઞાનનો ઉદભવ થાય છે. આ જ્ઞાન માયાનો નાશ કરે છે અને મુક્તિ પ્રદાન કરે છે.